Subcentra in buitenlandse steden

nieuws

In Nederland bestaan nog weinig echte subcentra. Toch bieden deze centrumstedelijke woon- en werkmilieus grote voordelen. Een analyse van subcentra in België, Duitsland, Frankrijk, Engeland en Italië resulteert in aanbevelingen die belangrijk zijn voor een succesvolle ontwikkeling van nieuwe subcentra in onze steden.

Subcentra zijn de grootste concentraties aan centrumstedelijke functies na de binnenstad, waarbij sprake is van een multifunctionele invulling en bovenwijkse voorzieningen. Subcentra dienen bij voorkeur gesitueerd te zijn bij een vervoersknooppunt, hebben een grootstedelijke uitstraling en een duidelijk herkenbare identiteit.

Concentratie van stedelijke functies in subcentra biedt aanzienlijke voordelen. Het bevordert een efficiënt ruimtegebruik, remt de mobiliteit en vergroot de kwaliteit en diversiteit van de stedelijke omgeving. In de Nederlandse steden zijn er weinig echte subcentra. Een aantal stadsdeelcentra en vervoersknooppunten hebben echter de potentie zich tot subcentra te ontwikkelen. De vraag is hoe dergelijke ontwikkelingen optimaal vorm kunnen krijgen. Bureau Stedelijke Planning verrichtte samen met ING Real Estate een onderzoek naar acht subcentra in België, Frankrijk, Engeland, Duitsland en Italië. Een analyse van de onderzoeksresultaten.

Ontstaan, ligging en bereikbaarheid
Subcentra kunnen in de loop van de tijd organisch ontstaan als onderdeel van het stedelijk weefsel. Voorbeelden hiervan zijn Hammersmith in Londen en Deutz in Keulen (zie kaders). Bij het merendeel van de onderzochte subcentra is echter sprake van een grootschalige geplande ontwikkeling. In een aantal gevallen betreft het recente herstructureringsprojecten; Bercy in Parijs, Brussel Zuid en Rubattino in Milaan. Andere subcentra hebben het karakter van een ‘greenfield development’ zoals Vélizy in Parijs, Brent Cross in Londen en Torre Lombarde in Milaan. Veel geplande subcentra zijn gesitueerd nabij snelwegen. Fysieke barrières zoals snelwegen, spoorwegen en rivieren vormen vaak de begrenzing van deze gebieden. Daarnaast grenzen subcentra veelal aan woonwijken. Doorsnijding van een subcentrum door snelwegen (of spoor) leidt tot een fysieke en psychische barrière die ten koste gaat van het functioneren. Voor het optimaal functioneren van een subcentrum is bereikbaarheid van groot belang (zowel per openbaar vervoer als auto). De ligging bij een vervoersknooppunt biedt dan ook grote voordelen. Directe situering bij een snelweg biedt voordelen voor de bereikbaarheid over de weg, maar leidt tot veel asfalt, grote verkeersstromen en congestie. Dit is nadelig voor de uitstraling van een subcentrum. Bovendien heeft de ligging bij een snelweg als nadeel dat de ontwikkeling van woningen, door geluidsoverlast en emissie, veel complexer is. De situering van een subcentrum tussen de rondwegen en het centrum maakt het een aantrekkelijke locatie voor bedrijven. Zo is het tussen Heathrow en de Londense binnenstad gelegen Hammersmith een populaire vestigingslocatie voor multinationals en zakenhotels. Voor detailhandel en andere voorzieningen is met name een ligging temidden van omvangrijke woongebieden op ruime afstand van het centrum van belang. Een situering bij de binnenstad heeft als nadeel dat concurrentie op kan treden. Zo is het voor het bij het centrum gelegen Deutz in Keulen de reden dat hier geen omvangrijke winkelconcentratie aanwezig is of gepland.

Functionele opbouw
Voor de ontwikkeling van een volwaardig centrumstedelijk milieu zijn wijkoverstijgende voorzieningen noodzakelijk in de vorm van grootschalige leisure-functies, zoals een theater, een concerthal, een sport/evenementenhal of een stadion. Maar ook een beurs of een stadhuis behoort tot de mogelijkheden. Dergelijke voorzieningen zijn van belang voor het ‘in de markt zetten’ van een subcentrum, maar ook voor het vergroten van het draagvlak voor andere voorzieningen. Voor een optimaal voorzieningenpakket is bovendien een omvangrijk aanbod aan gestapelde woningen van belang. Ook de aanwezigheid van een knooppunt van openbaar vervoer vergroot het draagvlak voor de voorzieningen. Voor de levendigheid op straat is het cruciaal dat de winkelfunctie optimaal wordt ingezet. Dit betekent dat deze niet in een overdekt winkelcentrum moet worden ondergebracht zoals in de Docklands en Brent Cross in Londen of Parijs-Vélizy. Ook parken en pleinen bevorderen de levendigheid en aantrekkelijkheid van een subcentrum. Na winkelsluitingstijd en buiten kantoortijden is vooral de woon- en leisurefunctie bepalend voor de levendigheid en sociale veiligheid op straat. Andersom zorgen commerciële voorzieningen overdag voor levendigheid in een woongebied. Zo zijn in Torre Lombarde in Milaan op elke hoek van de appartementengebouwen enkele commerciële voorzieningen gesitueerd, die tezamen een levendig cluster aan speciaalzaken vormen. Gezien het centrumstedelijke karakter van subcentra zijn hoge bebouwingsdichtheden, multifunctionaliteit en meervoudig ruimtegebruik kernbegrippen. Meerdere functies geïntegreerd in één gebouw zorgen voor een efficiënt ruimtegebruik. Zo is in Hammersmith in Londen bijvoorbeeld sprake van een metrostation, winkels en kantoren in één gebouw. Maar ook horizontale functiemenging is van belang. Functiescheiding leidt tot gericht bezoek van specifieke functies en minder tot combinatiebezoek. Dit gaat ten koste van de synergie. Zo is in Bercy (Parijs) het evenementencomplex Palais de Omnisport functioneel gescheiden van Parc de Bercy en winkelcentrum Bercy Village. Ondanks de hoge bezoekerscijfers aan het Palais de Omnisport is hierdoor nauwelijks sprake van combinatiebezoek.

Stedenbouwkundige structuur & ruimtelijke kwaliteit
Het centrumstedelijk karakter van een subcentrum wordt versterkt door compacte (middel)hoogbouw. Ook meervoudig ruimtegebruik draagt hier in belangrijke mate aan bij, bijvoorbeeld door overkluizing van wegen, ondergrondse parkeergarages, een metrostation en stapeling van functies. Een aantal gebouwen in een subcentrum dient bij voorkeur een grootschalig en herkenbaar karakter te hebben. Zo vormen de omvangrijke Kölnarena in Keulen- Deutz en het Palais d’Omnisports in Parijs-Bercy duidelijke symbolen voor deze subcentra. Een moderne, bijzondere en gevarieerde architectuur bevordert de ruimtelijke kwaliteit van een subcentrum. Ook het (her)gebruik van historische panden is positief voor de uitstraling en aantrekkelijkheid van deze gebieden. Zo zijn in Bercy voormalige wijnopslagplaatsen omgevormd tot een aantrekkelijk recreatief winkelgebied met speciaalzaken en horeca. Maar ook in Londen-Hammersmith en Keulen-Deutz blijkt dat historische elementen zoals een kerk of een monumentaal station positief bijdragen aan de uitstraling. De ruimtelijke kwaliteit van een subcentrum neemt daarentegen af door asfalt, bovengrondse parkeergarages, verouderde gebouwen en verkeerd materiaalgebruik. Vooral Parijs-Vélizy en Brent Cross in Londen zijn wat dit betreft voorbeelden van hoe het niet moet. Het exterieur van de hier gesitueerde grootschalige winkelcentra heeft uitsluitend tot doel de autobereikbaarheid optimaal te bedienen. Voetgangersvriendelijke zones met aantrekkelijke paden en pleinen vergroten echter de aantrekkelijkheid en levendigheid van een subcentrum en versterken het centrumstedelijk karakter. Een goede doordringbaarheid voor de voetganger (niet tegengehouden door bebouwing/obstructies) is hierbij van groot belang. In dit kader dienen parkeerplaatsen zoveel mogelijk onder de grond of desnoods in parkeergarages te worden gesitueerd. De kwaliteit van de openbare ruimte is bepalend voor de uitstraling en het succes van een subcentrum. Door de opbrengsten van vastgoedontwikkeling te investeren in de openbare ruimte is het mogelijk om de ruimtelijke kwaliteit van een project te vergroten. Zo is in Parijs-Bercy het hoogwaardig ingerichte park gefinancierd uit de opbrengsten van luxe appartementen aan de parkrand. Voor een optimale kwaliteit zijn een duidelijke ontwikkelingsvisie en strenge bouwvoorschriften cruciaal. Zowel voor de inrichting van de openbare ruimte als voor de bebouwing.

Economische kracht en identiteit
Voor de economische kracht van een subcentrum is bekendheid en een positieve identiteit belangrijk. Grootschalige voorzieningen zoals een HSL-station, omvangrijke leisurefuncties, een groot winkelcentrum of een aantrekkelijk park plaatsen een subcentrum op het netvlies. Zo is Brussel Zuid vooral bekend om het hier gesitueerde HSL-station en ontleent Parijs- Vélizy zijn identiteit aan het omvangrijke winkelcentrum. Een grootschalige voorziening met een naam die correspondeert met die van het subcentrum bevordert de identiteit. Zo dragen de namen Bercy Village en Parc de Bercy bij aan de naamsbekendheid van Parijs-Bercy, terwijl dit in Keulen-Deutz, met KölnMesse en Kölnarena niet het geval is. De stedenbouwkundige uitstraling heeft invloed op het imago van een subcentrum. Hoogwaardige kwaliteit van het ontwerp en materiaalgebruik is hierbij van belang. Zo is het in Parijs-Bercy, ondanks de ligging in een achterstandswijk, gelukt om met een hoogwaardige inrichting van de openbare ruimte en aantrekkelijke bebouwing een subcentrum te ontwikkelen met een positieve identiteit. Ook in Milaan-Rubattino is sprake van een hoogwaardige ontwikkeling in een deel van de stad met een achterstandspositie. Voor het economisch functioneren van een subcentrum is naast imago en bekendheid een omvangrijke concentratie van functies van belang. Bij voorkeur in combinatie met een vervoersknooppunt. Ook een goede situering in de stad en een optimale bereikbaarheid is cruciaal. Zo is het economische succes van Brent Cross in Londen en Vélizy in Parijs in belangrijke mate te danken aan de goede ligging ten opzichte van de snelwegen en omliggende woongebieden en de ruime afstand tot de stadscentra.

Lessen voor subcentra in Nederland
Subcentra ontstaan organisch of zijn gepland. Hierbij kan sprake zijn van een herstructureringsproject of een ‘greenfield development’. Voor het functioneren is een goede bereikbaarheid over de weg en met het openbaar vervoer van groot belang. Een subcentrum dient multifunctioneel te zijn met enkele grootschalige (leisure) voorzieningen. De aanwezigheid van gestapelde woningen en een vervoersknooppunt, vergroten het draagvlak voor detailhandel en andere voorzieningen. Woningen en leisurefuncties bevorderen bovendien de levendigheid en sociale veiligheid in de avonduren. Om de levendigheid in subcentra te vergroten dienen winkels niet in een overdekt centrum tot stand te komen. Waar mogelijk dienen de diverse functies in een subcentrum te worden gecombineerd. Dit leidt tot synergie en voorkomt een gespleten identiteit. Het centrumstedelijk karakter van subcentra wordt versterkt door compacte (middel)hoogbouw, meervoudig ruimtegebruik en grootschalige gebouwen. Bijzondere architectuur, een hoogwaardig ingerichte openbare ruimte en het gebruik van cultuurhistorische elementen vergroten de ruimtelijke kwaliteit. Voor het economisch functioneren van een subcentrum is naast imago en bekendheid een omvangrijke concentratie van functies van belang. Bij voorkeur in combinatie met een vervoersknooppunt. Ook een goede situering in de stad en een optimale bereikbaarheid is hierbij cruciaal. Voor de ontwikkeling van nieuwe subcentra is een optimale situering bepalend voor het (economisch) functioneren. Een ligging tussen de binnenstad en de rondwegen bij een knooppunt van (hoogwaardig) openbaar vervoer en temidden van een groot woongebied heeft de voorkeur. Herstructureringsgebieden bieden kansen voor de ontwikkeling van nieuwe subcentra. Voorwaarde is wel dat het een grootschalige ontwikkeling betreft met voldoende uitstraling op het omliggende gebied. Het subcentrum kan in dat geval als motor fungeren voor de vernieuwing van de omliggende wijk. Bij de keuze van een locatie voor een nieuw te ontwikkelen subcentrum is de aanwezigheid van toekomstige uitbreidingsruimte van groot belang. Tot slot is voor een succesvolle ontwikkeling van een nieuw subcentrum een integrale ontwikkelingsvisie cruciaal.

Bercy Parijs
Bercy is een recent ontwikkeld multifunctioneel gebied in Parijs. Het is goed bereikbaarheid met zowel de auto (de Périphérique) als het openbaar vervoer (Gare de Lyon). Bercy kenmerkt zich door moderne, bijzondere architectuur. Het Parc de Bercy is een hoogwaardig aangelegde groenvoorziening centraal in het gebied. Het draagt voor een belangrijk deel bij aan de hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit van het subcentrum. Bercy heeft een sterke diversiteit aan functies. Veel van deze functies dragen de naam Bercy, wat eraan bijdraagt dat het een bekend gebied in Parijs is. Het winkelcluster Bercy Village is een bijzondere winkelstraat in een historische wijnopslagplaats. De nadruk ligt hier niet op grootschaligheid en massa, maar op kwaliteit en uitstraling voor recreatief winkelen.

Hammersmith Londen
Hammersmith heeft zich vanaf de 19e eeuw geleidelijk ontwikkeld als subcentrum van Londen. Er is sprake van een clustering van verschillende functies, die geleidelijk in elkaar overlopen. Hammersmith omvat zowel kleinschalige oude, authentieke winkels, woningen en horecagelegenheden als moderne grootschalige kantoorgebouwen en winkelcentra. Hammersmith’s combinatie van een strategische ligging met een goede bereikbaarheid is erg aantrekkelijk voor kantoren en hotels. Ook door het multifunctionele en levendige karakter vormt Hammersmith een attractieve locatie. De combinatie van historische bebouwing en nieuwbouw geeft het gebied een aantrekkelijke uitstraling.

Deutz Keulen
De vorming van Deutz kreeg gestalte door de ontwikkeling van de KölnMesse in de jaren ’20 van de vorige eeuw. Deutz is dichtbij het oude stadscentrum van Keulen gesitueerd. Door de barrière van de Rijn maakt het geen deel uit van de binnenstad. Het subcentrum Deutz bevat een mix aan functies op korte afstand van elkaar. Het ICE-station ligt hier tussen. De Messe is er direct achter gesitueerd. De Kölnarena, kantoren, hotels, woningen en winkels liggen op loopafstand hiervan. De KölnMesse en de Kölnarena zijn drukbezochte functies. Er komen jaarlijks miljoenen bezoekers. De stedenbouwkundige setting van Deutz bestaat uit grootschalige gebouwen die verschillen in functie en stijl.

Torre Lombarde Milaan
Torre Lombarde maakt onderdeel uit van een uitleglocatie in de zuidoosthoek van Milaan. De bereikbaarheid over de weg is door de ligging nabij het rijkswegennet en een stedelijke verbindingsweg uitstekend. De functionele opbouw van Torre Lombarde bestaat uit woningen, kantoren, een treinstation en diverse commerciële voorzieningen. De woningen zijn in de vorm van appartementencomplexen gesitueerd langs de stedelijke verbindingsweg. Onder de appartementencomplexen bevindt zich een ontsluitingsweg. Op de hoek van ieder appartementencomplex zijn speciaalzaken gesitueerd. Voor de levendigheid van het woongebied is dit positief. Door de hoogwaardige architectuur en openbare ruimte is Torre Lombarde een aantrekkelijk gebied.

U kunt het rapport Subcentra in buitenlandse steden bestellen voor € 49,95 (exclusief BTW) door hier te klikken.

Artikel in Building Business door drs Pieter van der Heijde en drs Eric Hoppenbrouwer

PUBLICATIE GEPUBLICEERD IN Building Business Deel deze pagina

gerelateerde informatie

Verstedelijking op de tast

De Nederlandse ruimtelijke ordening loopt zich warm voor de volgende verstedelijkingsronde. Het Ministerie van VROM is in gesprek met gemeenten en regio’s over de nieuwe Lees meer

Gouwe Knoop heeft potentie van subcentrum

Bij de inrichting van de Zuidplaspolder en Westergouwe moeten planmakers meer rekening houden met stedelijke accenten. Door allerlei multifunctionele woon-, werk-, welzijns-, onderwijs- en ontspanningsvoorzieningen Lees meer